دوره جامع آموزش نقاشی پشت شیشه، در قالب بیست جلسه ساختاریافته و با تدریس استاد بهزاد نقاش، دریچه‌ای به سوی یکی از اصیل‌ترین و دیرینه‌ترین هنرهای سنتی ایران با سابقه‌ای بالغ بر دویست سال می‌گشاید. این دوره آموزشی نه تنها یک کلاس انتقال مهارت‌های تکنیکی است، بلکه سفری عمیق در تاریخچه شمایل‌نگاری مذهبی و تلاشی برای احیای یک میراث هنری فراموش‌شده به شمار می‌رود. هنر نقاشی پشت شیشه ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد که مهم‌ترین آن، اجرای معکوس تمام مراحل نقاشی نسبت به نقاشی‌های معمول روی بوم یا کاغذ است؛ به این معنا که هنرمند ابتدا باید ظریف‌ترین جزئیات، سایه‌کاری‌ها و تزئینات را روی شیشه اجرا کند، سپس به رنگ‌آمیزی سوژه‌های اصلی بپردازد و در نهایت، رنگ پس‌زمینه را اعمال نماید.
در این دوره بیست‌جلسه‌ای، هنرجویان با تمام ظرایف این هنر کلاسیک به‌ویژه در سبک «رنگ‌آمیزی تخت» آشنا می‌شوند. مباحث دوره از پایه‌ای‌ترین اصول، همچون روش‌های سنتی ساخت رنگ با استفاده از پودرهای صنعتی، روغن و دوده شمع آغاز می‌گردد و به تدریج وارد مراحل پیچیده‌تری نظیر ساخت رنگ‌های طبیعی صورت، ایجاد کنتراست و شفافیت در اثر می‌شود. در طول جلسات، استاد با محوریت قرار دادن داستان‌های مذهبی و حماسی نظیر روایت ضامن آهو (امام رضا ع)، پل صراط، سقای کربلا و شهادت حضرت علی‌اکبر (ع)، نحوه تصویرسازی و شمایل‌نگاری دقیق شخصیت‌ها، انتخاب رنگ‌های نمادین برای لباس‌ها و فضاسازی‌های سوررئال و خیال‌انگیز را به صورت عملی آموزش می‌دهند.
یکی از بخش‌های جذاب و متمایز این دوره، توجه ویژه به «قاب» اثر است. در این آموزش، قاب تنها یک نگهدارنده فیزیکی نیست، بلکه هویتی مستقل دارد که با الهام از نقاشی‌های سنتی روی صندوقچه‌های چوبی قدیمی دزفول، با نقوش گیاهی و رنگ‌های روغنی و پودر طلا تزئین می‌شود. در جلسات پایانی، هنرجویان با حیاتی‌ترین مراحل تثبیت اثر آشنا می‌شوند؛ مراحلی که شامل لکه‌گیری دقیق با قرار دادن تابلو در برابر نور، استفاده از اسپری‌های تثبیت‌کننده و در نهایت اعمال یک لایه محافظ مشکی در پشت شیشه برای استحکام و ماندگاری رنگ‌هاست. از آنجا که در نقاشی پشت شیشه امکان تصحیح اشتباهات تقریباً ناممکن است، این دوره با تأکید بر دقت، تمرکز و حفظ وحدت رویه، هنرجو را برای خلق آثاری بی‌نقص، ماندگار و اصیل آماده می‌سازد.
استاد دوره
بهزاد نقاش
آقای بهزاد نقاش، هنرمند برجسته عرصه نقاشی پشت شیشه و شمایل‌نگاری، تجلی پیوند عمیق هنر اصیل ایرانی با باورهای مذهبی و حماسه‌های تاریخی است. او به‌عنوان نسل پنجم از خاندان نامدار «نقاش» در شهر دزفول، وارث گنجینه‌ای ارزشمند از هنرهای تجسمی سنتی به شمار می‌رود. پیشینه این خاندان هنرمند به چهره‌هایی چون ملاابراهیم نقاش، ملااسدالله، ملارحیم و ملاحسن نقاش بازمی‌گردد و در دوران معاصر نیز هنر پدرش، آقای حبیب نقاش، و برادرش، آقای امیر نقاش، تداوم‌بخش این مسیر بوده است.
آقای بهزاد نقاش با تکیه بر این پشتوانه خانوادگی، هنر شمایل‌نگاری را بر بسترهای متنوعی همچون شیشه، بوم و پرده‌های نقالی اجرا می‌کند و هدف خود را زنده نگه‌داشتن مبانی مذهبی، روایت حماسه عاشورا و احیای این سنت ارزشمند قرار داده است. آثار او بازتابی از پیوند میان مهارت‌های فنی، باورهای فرهنگی و میراث هنری ایران به شمار می‌آید.
در عرصه فعالیت‌های حرفه‌ای و نمایشگاهی، کارنامه او شامل افتخارات و تجربه‌های متعددی است. حضور مستمر در جشنواره هنرهای تجسمی فجر، به‌ویژه در دوره‌های پنجم، چهاردهم و شانزدهم، از مهم‌ترین سوابق حرفه‌ای او محسوب می‌شود. نقطه عطف این حضور، دریافت دیپلم افتخار نقاشی در پنجمین دوره این جشنواره است؛ افتخاری که بیانگر جایگاه هنری و ظرفیت‌های نقاشی پشت شیشه در میان هنرهای تجسمی معاصر ایران است.
علاوه بر فعالیت‌های ملی، آقای نقاش در عرصه بین‌المللی نیز حضوری فعال داشته است. برگزاری نمایشگاه و کارگاه آموزشی نقاشی پشت شیشه در کشور ارمنستان در سال ۲۰۲۴، به دعوت رسمی دانشکده هنر دانشگاه پداگوژی، و همچنین حضور در نمایشگاه گروهی مجموعه فرهنگی کشورهای عضو اکو با محوریت داستان‌های شاهنامه، از جمله فعالیت‌های او برای معرفی و ترویج این هنر ایرانی در سطح بین‌المللی به شمار می‌رود.
او با تلفیق اصالت خانوادگی، دانش هنری و مهارت‌های تکنیکی، رسالت خود را حفظ، معرفی و انتقال این میراث کهن به نسل‌های آینده می‌داند و در این مسیر همچنان به فعالیت و خلق اثر ادامه می‌دهد.
سرفصل‌های دوره
در این جلسه، پیشینه‌ی موروثی هنر شمایل‌نگاری در خاندان نقاش شرح داده شد؛ همچنین بسترهای گوناگون اجرای این نقاشی و اهداف مذهبی آن واکاوی گشت. در ادامه، دستاوردهای حضور در جشنواره‌های ملی و بین‌المللی مورد ارزیابی قرار گرفت و در نهایت، هدف اصلی از برگزاری این دوره، یعنی احیای این سنت اصیل، تبیین گردید.
در این جلسه، مراحل پایانی شمایل‌نگاری پشت شیشه و اهمیت لکه‌گیری با قرار دادن تابلو در برابر نور آموزش داده شد. همچنین پیشینه‌ی روش رنگ‌آمیزی تخت مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت، نحوه‌ی استفاده از لایه‌ی محافظ مشکی برای تثبیت رنگ‌ها و افزایش ماندگاری اثر پس از خشک‌شدن کامل بیان گشت.
در این جلسه، تاریخچه‌ی ورود نقاشی پشت شیشه به ایران در عصر صفوی و دلایل رواج آن تشریح شد. سپس روند بومی‌سازی این هنر با بهره‌گیری از مضامین عاشورایی و نمادهای محلی بررسی گردید و در پایان، سیر صعودی شمایل‌نگاری در دوره‌ی قاجار و زمینه‌های افول تدریجی آن در دوران پهلوی تبیین شد.
در این جلسه، دلایل افول هنر شمایل‌نگاری پشت شیشه در دهه‌های اخیر مورد بررسی قرار گرفت و تأثیر تغییرات فرهنگی و گسترش رسانه‌ها بر فراموشی سنت شمایل‌خوانی واکاوی شد. در نهایت، با اشاره به اقدامات نهادهای فرهنگی در راستای احیای این هنر کهن، اهداف دوره‌های آموزشی نوین نیز تبیین گردید.
در این جلسه، دسته‌بندی‌های نقاشی پشت شیشه بر اساس تکنیک‌های اجرایی، مواد اولیه و موضوعات هنری بررسی شد. همچنین، تفاوت میان تکنیک‌های گرم و سرد مورد واکاوی قرار گرفت و در پایان، با معرفی سبک‌های رایج و پرطرفدار نقاشی پشت آینه در دهه‌ی شصت خورشیدی، این هنر ارزیابی شد.
در این جلسه، پیشینه تاریخی و کاربردهای گوناگون هنر نقاشی پشت شیشه بررسی شد. همچنین اهمیت آیین سرخرمن‌خوانی و جایگاه شاخه‌های تزیینی تبیین گردید و در نهایت، تفاوت‌های ساختاری میان پرده‌خوانی و استفاده از قاب‌های کوچک شیشه‌ای در مراسم مذهبی به دقت ارزیابی و مقایسه شد.
در این جلسه از دوره آموزشی، تکنیک‌ها و اصول اجرایی شمایل‌نگاری در نقاشی پشت شیشه آموزش داده شد. ویژگی‌های فضای سورئال، حذف خط افق، پرسپکتیو مقامی و چالش‌های اجرای معکوس بررسی گردید. افزون بر این، کاربرد نمادین رنگ‌ها جهت تفکیک شخصیت‌ها و دلایل مقبولیت فیگورها تشریح شد.
در این جلسه، ابزارها و ملزومات بنیادین برای اجرای نقاشی پشت شیشه بهصورت دقیق معرفی شدند. مراحل انتخاب شیشه، آماده‌سازی بستر طراحی، انتخاب مقوا و اهمیت تعیین طراحی اولیه تبیین گردید. همچنین ترکیب‌بندی روایات در یک قاب، چالش‌های اجرای معکوس، تفاوت قلم‌مو و راپید و قوانین شیمیایی حلال‌ها به‌طور کاملاً جامع و اصولی مورد بررسی قرار گرفت.
در این کارگاه عملی، فرایند اصولی انتقال طرح به روی سطح شیشه با استفاده از قلم‌موی ظریف و مرکب تیره آموزش داده شد. قواعد پاک‌سازی بستر کار، تکنیک‌های حرکت دست جهت پیشگیری از لکه‌دار شدن اثر، اهمیت دورگیری‌های ضخیم و همچنین فلسفه بازنمایی متفاوت چهره اولیای الهی و اشقیا در هنر مذهبی به شکلی جامع تبیین گردید.
در این جلسه، لزوم پیوستگی خطوط مرکب و اجرای دقیق لکه‌گیری پیش از آغاز رنگ‌گذاری بررسی شد. در ادامه، اصول رنگ‌آمیزی تخت با رنگ‌های پایه روغن، نحوه صحیح پر کردن کادرها بدون تداخل رنگی و همچنین کاربرد گسترده رنگ طلایی و تکنیک کلاژ در اجرای تزیینات شمایل‌ها آموزش داده شد.
در این جلسه، تکنیک‌های تصحیح خطا در نقاشی پشت شیشه آموزش داده شد. سپس مفاهیم نمادین رنگ طلایی در نمایش شخصیت‌های مقدس و اشقیا تبیین گردید. در ادامه، نحوه‌ی متراکم‌سازی روایات مذهبی در کادرهای محدود، اهمیت تعیین رنگ پس‌زمینه و ریشه‌های باستانی استفاده از هاله‌ی نور در مکتب اوستایی بررسی شد.
در این جلسه، به تکنیک‌های رنگ‌آمیزی تخت و لزوم ایجاد پوشش کامل رنگی بر سطح شیشه پرداخته شد. همچنین، تنوع فرم خیمه‌ها و نمادشناسی رنگ‌ها در شخصیت‌پردازی مذهبی بررسی گردید. در نهایت، اصول ایجاد تضاد رنگی، توزیع متقارن رنگ‌ها برای حفظ تعادل بصری و نحوه لکه‌گیری با قلم‌موهای ظریف بهصورت کاملاً عملی تشریح شد.
در این جلسه، ترکیب‌بندی رنگ‌های اختصاصی برای لباس شخصیت‌ها و خیمه‌ها آموزش داده شد. پرهیز از کاربرد رنگ مشکی و جایگزینی آن با طیف‌های روشن‌تر جهت تفکیک بهتر اجزا بررسی گردید. همچنین، نقش بیانگر چشم‌ها و دست‌ها در روایتگری داستان و دلیل استفاده از تنوع رنگی در وقایع عاشورا تبیین شد.
" در این جلسه، تکنیک‌های رنگ‌آمیزی قرینه و روش‌های تفکیک محدوده‌ها با استفاده از رنگ‌های تخت آموزش داده شد. داستان‌های عامیانه نظیر روایت سلطان قیس و نمادهای مرتبط با ضریح نجف اشرف بهصورت دقیق تصویرسازی شد. همچنین بر ضرورت کاهش فاصله زمانی میان طراحی و رنگ‌آمیزی و انجام لکه‌گیری نهایی اثر همواره تأکید گردید."
در این جلسه، روش‌های ایجاد کنتراست رنگی و تکنیک‌های ساخت رنگ مشکی سنتی با استفاده از دوده شمع آموزش داده شد. همچنین، شیوه‌ی تصویرسازی مفاهیم مذهبی نظیر پل صراط و نحوه‌ی سنجش اعمال مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت نیز، نماد قدمگاه امام رضا علیه‌السلام در نقاشی دزفول تحلیل گردید.
در این جلسه، تکنیک‌های رنگ‌آمیزی تخت و اصول سایه‌کاری در نقاشیِ پشت شیشه مورد بررسی قرار گرفت. سپس، روایت تاریخی «ضامن آهو» در شمایل‌نگاری با دقت کاویده شد. در ادامه، جزئیاتِ مسیر ورود امام رضا علیه‌السلام به ایران از طریق خوزستان و شهر دزفول تحلیل گردید و در نهایت، شیوه‌ی ترکیبِ رنگ‌ها برای تصویرسازیِ مرکب و البسه‌ی ایشان تشریح شد.
در این جلسه، اصول ترکیب رنگِ چهره برای شمایل‌نگاری آموزش داده شد و اهمیت تقدم اجرای سایه‌کاری‌ها به تفصیل بیان گردید. در ادامه، بررسی لزوم پوشش کامل رنگ برای جلوگیری از تداخل با پس‌زمینه صورت گرفت. همچنین، چالش‌های پیش‌بینی‌ناپذیری نقاشیِ معکوس تحلیل شد و در نهایت، کاربرد موقت گواش در تسریعِ کار، مورد ارزیابی قرار گرفت.
در این جلسه، تکنینک اجرای رنگِ پس‌زمینه آموزش داده شد. بر پُرکردن کامل منافذ و جلوگیری از عبور نور تأکید گردید. همچنین، ویژگی‌هایِ سوررئال و خیال‌انگیزِ هنر نقاشی پشت شیشه تبیین گشت. در نهایت، ضرورت پرهیز از تداخلِ رنگ‌ها بررسی شد و به اهمیتِ استفاده از قاب برای حفاظت اثر پرداختیم.
در این جلسه، روش‌های هویت‌بخشی به قاب با استفاده از طرح‌های سنتی و رنگ‌آمیزی اکریلیک آموزش داده شد. همچنین پیشینه‌ی شمایل‌نگاری روی چوب مورد بررسی قرار گرفت. در نهایت، نحوه‌ی تثبیت نقاشی‌ها با اسپری کیلر شرح یافت و بر اهمیت لکه‌گیری دقیق و جلوگیری از عبور نور در تابلوی اصلی تأکید گشت.
در این جلسه، مراحل پایانی شمایل‌نگاری پشت شیشه و اهمیت لکه‌گیری با قرار دادن تابلو در برابر نور آموزش داده شد. همچنین پیشینه‌ی روش رنگ‌آمیزی تخت مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت، نحوه‌ی استفاده از لایه‌ی محافظ مشکی برای تثبیت رنگ‌ها و افزایش ماندگاری اثر پس از خشک‌شدن کامل بیان گشت.
نقد و بررسی‌ها
هنوز بررسی‌ای ثبت نشده است.