آموزش متون کهن پزشکی
دوره «آشنایی با متون کهن پزشکی» تلاشی است برای بازخوانی یکی از مهمترین شاخههای میراث علمی تمدن ایرانی ـ اسلامی؛ میراثی که در قالب نسخههای خطی، قرنها سفر کرده و امروز در کتابخانهها و مجموعههای گوناگون در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است.
دسترسی به این دوره از 25 اسفندماه امکان پذیر است.
﷼2.500.000
پس از خرید دوره، امکان دانلود فایل های ویدئویی جلسات آموزشی در بخش «پیشخوان» وجود خواهد داشت.
دوره «آشنایی با متون کهن پزشکی» تلاشی است برای بازخوانی یکی از مهمترین شاخههای میراث علمی تمدن ایرانی ـ اسلامی؛ میراثی که در قالب نسخههای خطی، قرنها سفر کرده و امروز در کتابخانهها و مجموعههای گوناگون در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است.
در این دوره، مخاطب با مهمترین متون پزشکی کلاسیک، بهویژه کتاب «القانون فی الطب» ابنسینا و شروح و تلخیصهای آن، آشنا میشود. اما هدف دوره صرفاً معرفی این آثار نیست؛ بلکه کوشش میشود شیوه مطالعه و تحلیل نسخههای خطی نیز آموزش داده شود. از این منظر، نسخه خطی تنها یک متن قدیمی نیست، بلکه سندی زنده از تاریخ آموزش، انتقال دانش و تجربههای عملی پزشکان در طول قرون است.
در طول جلسات، به بررسی نسخههای مختلف قانون، شروح «الموجز» ابن نفیس، شرح نفیسی، شرح سدیدی و دیگر آثار مرتبط پرداخته میشود. همچنین سنت شرحنویسی، حاشیهنگاری، مقابله و تصحیح در تاریخ پزشکی مورد توجه قرار میگیرد تا روشن شود دانش پزشکی چگونه در بستر آموزشی و علمی بازتولید و تکمیل میشده است.
بخش مهمی از دوره به نسخهشناسی اختصاص دارد؛ از شناخت ساختار نسخه، خط، کاغذ و انجامه گرفته تا تحلیل یادداشتهای تملک، دعاهای مطالعه، اشعار برافزوده، ثبت وقایع تاریخی و حتی تجربههای پزشکی حاشیهنویسان. این عناصر نشان میدهند که متون پزشکی نه در خلأ، بلکه در متن زندگی علمی و اجتماعی خوانده و استفاده میشدهاند.
همچنین در جلسات پایانی، نسخههای متأخر دوره قاجار و آثار ترکیبیِ دین و پزشکی بررسی میشود تا استمرار سنت پزشکی در مواجهه با تحولات فکری و علمی دورههای جدید نیز نشان داده شود.
این دوره برای دانشجویان تاریخ علم، مطالعات اسلامی، نسخهشناسی، پژوهشگران حوزه فرهنگ و علاقهمندان میراث مکتوب طراحی شده است. هدف نهایی آن، ایجاد درکی عمیقتر از جایگاه پزشکی در تمدن ایرانی ـ اسلامی و آشنایی عملی با شیوه کار بر روی نسخههای خطی است؛ میراثی که نهتنها روایتگر دانش گذشته، بلکه نشاندهنده تلاش پیوسته انسان برای حفظ تندرستی و کاهش رنج بیماران است.
استاد دوره
حامد آرضایی
حامد آرضایی، پژوهشگر تاریخ اندیشه و تاریخ پزشکی در تمدن ایرانی ـ اسلامی است. مسیر پژوهشی او از مطالعات فلسفی آغاز شده و بهتدریج، در پی پیوند خوردن با میراث پزشکی کلاسیک ـ بهویژه کتاب «قانون» ابنسینا و شرحها و سنتهای پیرامون آن ـ به حوزه تاریخ پزشکی کشیده شده است. تحصیلات او در رشته فلسفه بوده و دکتری فلسفه را از دانشگاه تربیت مدرس تهران دریافت کرده است؛ اما در سالهای گذشته، دامنه پژوهشهایش را به حوزههایی چون نسخهشناسی، زبانشناسی تاریخی و مطالعه دستنوشتههای تاریخ علم، بهخصوص تاریخ پزشکی، گسترش داده است.
او در کنار تبیین جایگاه ابنسینا در تاریخ پزشکی، به زمینههای معرفتیای میپردازد که «قانون» در آن شکل گرفته است: از مسیر انتقال دانش پزشکی از جهان باستان و نهضت ترجمه در بغداد تا سازمان یافتن نظامهای آموزشی و نظری در قرون میانه. نگاه او به متون کهن، صرفاً نقل تاریخی نیست؛ بلکه تلاشی است برای فهم «سنت نگارش»، «سنت نسخهبرداری» و سازوکارهایی که باعث شده یک متن مانند قانون، قرنها خوانده شود، شرح بخورد، نقد شود، تلخیص شود و در آموزش پزشکی حضور داشته باشد.
حامد آرضایی امروز به عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران فعالیت میکند و تلاش دارد در گفتارهای آموزشی خود، مخاطب را با امکانهای پژوهش در تاریخ پزشکی و خوانش دقیق متون کهن آشنا کند؛ با این امید که این مطالعات، پرتوی هرچند کوتاه بر اندیشه دانشمندان بزرگ این میراث بیفکند و راه گفتوگوی علمی تازهای با گذشته بگشاید.
سرفصلهای دوره
جلسه نخست با معرفی مدرس و رویکرد دوره، بر دو محور تأکید میکند: نخست، تجربه میدانی در آینهکاری و مرمت تزئینات سنتی و دوم، ضرورت آموزش اصولی برای حفظ هویت این هنر. همچنین تفاوت آینهکاری سنتی و مدرن، جایگاه ابزارهای جدید، و ملاحظات فنی مانند ضخامت آینه، بهعنوان مبنای ورود به جلسات بعدی طرح میشود.
در این جلسه، تاریخچه آینهکاری از ورود آینه شیشهای در دوره صفویه تا شکوفایی آن در دوره قاجار مرور شد. همچنین به نقش خلاقیت هنرمند ایرانی در استفاده از آینههای شکسته، تلفیق با چوب و شیشه رنگی، و تداوم این هنر تا شکلهای معاصر اشاره شد.
در این جلسه، ابزارهای اصلی آینهکاری شامل انواع الماس، خطکش، گونیا، چسب، سیمچین و ابزار نشانهگذاری معرفی شد. همچنین به نقش مهارت دست هنرمند، نوع آینههای مورد استفاده و بسترهای مختلف اجرای آینهکاری پرداخته شد.
در این جلسه، مفهوم کشوگیری، روش ساخت کشوی یکسانتیمتری، شیوه راستیآزمایی اندازه، نحوه صحیح نگهداشتن خطکش و دست، و نقش کشو در افزایش سرعت، دقت و یکنواختی برشها بررسی شد؛ مهارتی پایه که در ادامه مراحل تسمهکشی، جامکشی و بستن کادر کاربرد اساسی دارد.
در این جلسه، مراحل کامل تسمهکشی و فارسیبُر شامل آمادهسازی کادر، روشهای مختلف فارسیکردن تسمهها، تثبیت موقت، چسباندن نهایی و تمیزکاری توضیح داده شد. این مرحله قاب کار را میبندد و زمینه را برای ورود به جامکشی و اجرای اشکال هندسی در مرحله بعد فراهم میکند.
این جلسه مسیر عملی تبدیل آینهی خام به قطعات مربعی دقیق را تشریح میکند؛ مسیری که از گونیا کردن آغاز میشود، با کشوگیری و برش کنترلشده ادامه مییابد و به آمادهسازی قطعات پایه برای اجرای اشکال هندسی در جلسات بعد میانجامد.
در این جلسه، اجرای دو شکل هندسی الماستراش و چهارلنگه از مربع آموزش داده شد. دقت در برش، عمق مناسب خطوط، ملاتگذاری صحیح و تراز بودن سطح، اصول مشترک این اشکال هستند. تسلط بر این دو فرم، پایهای برای اجرای طرحهای متنوعتر در آینهکاری ایرانی به شمار میآید.
در این جلسه، طرز تهیه ملات سنتی آینهکاری شامل گچ، سیریش، آب و مقدار کمی چسب چوب توضیح داده شد. رعایت نسبتها، الککردن مواد، زمان همزدن و قوام مناسب ملات، اصول اصلی آمادهسازی این ملات هستند.
نقد و بررسیها
هنوز بررسیای ثبت نشده است.