دوره سندشناسی با هدف آشنایی دقیق و نظام‌مند مخاطب با مبانی نظری و عملی شناخت اسناد تاریخی طراحی شده است. تمرکز اصلی این دوره بر اسناد تاریخی ایران، به‌ویژه اسناد دوره قاجاریه است؛ دوره‌ای که به دلیل استمرار ساختارهای دیوانی، تنوع اسناد و وجود وجوه مشترک در فرم و محتوا، یکی از مناسب‌ترین بسترها برای آموزش سندشناسی به شمار می‌آید.
در ابتدای دوره، مفهوم سند و دشواری‌های تعریف آن بررسی می‌شود. مخاطب با تعاریف مختلف سند در لغت‌نامه‌ها، متون حقوقی، علوم اداری، آرشیو، کتابداری و پژوهش تاریخی آشنا می‌شود و درمی‌یابد که چرا تعریف واحد و مشترکی از سند وجود ندارد. در ادامه، سیر شکل‌گیری دانش سندشناسی در اروپا و ایران مورد توجه قرار می‌گیرد و نشان داده می‌شود که سندشناسی در غرب با عنوان «علم دیپلماتیک» و در پاسخ به بحران‌های هویتی و حقوقی شکل گرفته است.
بخش مهمی از دوره به معرفی انواع اسناد تاریخی اختصاص دارد. در این بخش، نمونه‌هایی از مصالحه‌نامه‌ها، مکاتبات، برات‌ها، فرمان‌ها و احکام معرفی می‌شوند تا مخاطب به‌صورت عینی با تنوع اسناد و تفاوت ساختاری آن‌ها آشنا شود. سپس، تمرکز دوره بر سندشناسی فرمان‌های دوره قاجاریه قرار می‌گیرد؛ اسنادی که به‌عنوان حکم مستقیم پادشاه، دارای ساختاری مشخص شامل متن و افزوده‌ها هستند. ارکان متن فرمان، شیوه ثبت، نقش طغرا، مهر، توشیح، تاریخ‌گذاری، نوع خط، کاغذ و آرایه‌ها به‌تفصیل بررسی می‌شود.
در ادامه، رقم‌های دوره قاجاریه که احکام صادرشده از سوی شاهزادگان و ولیعهدان هستند، مورد تحلیل قرار می‌گیرند. در این بخش، شباهت‌ها و تفاوت‌های رقم‌ها با فرمان‌ها، از نظر ساختار، افزوده‌ها، محل مهر و طغرا، شیوه ثبت دیوانی و فهرست‌نویسی توضیح داده می‌شود.
رویکرد این دوره، ساختارشناسـی سند است؛ یعنی بررسی سند به‌عنوان یک پدیده اداری، حقوقی و مادی، نه صرفاً منبعی برای استخراج اطلاعات تاریخی. در بخش پایانی، اصول فهرست‌نویسی و توصیف اسناد معرفی می‌شود تا مخاطب با شیوه‌ای محتوانما و استاندارد برای معرفی اسناد آشنا گردد.
این دوره برای پژوهشگران تاریخ، دانشجویان علوم انسانی، علاقه‌مندان به اسناد تاریخی و فعالان حوزه آرشیو طراحی شده و چارچوبی کاربردی برای ورود علمی به حوزه سندشناسی فراهم می‌کند.
استاد دوره
دکتر رضا فراستی
آقای رضا فراستی از پژوهشگران باسابقه حوزه اسناد تاریخی و آرشیو در ایران است. مسیر ورود او به سندشناسی نه از آموزش‌های نظری صرف، بلکه از دل تجربه عملی و مواجهه مستقیم با اسناد تاریخی شکل گرفته است. فعالیت حرفه‌ای او از دهه ۱۳۶۰ و هم‌زمان با گردآوری و سامان‌دهی اسناد مصادره‌شده پس از انقلاب اسلامی آغاز شد؛ اسنادی که بخش قابل‌توجهی از آن‌ها به دوره قاجاریه و پهلوی بازمی‌گشت و نیازمند سازماندهی، شناخت و تحلیل ساختاری بود.
تحصیلات دانشگاهی او در رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی، همراه با سابقه کار در آرشیوها و بایگانی‌های رسمی پیش و پس از انقلاب، زمینه‌ای فراهم کرد تا نگاه آرشیوی، تاریخی و سندشناسانه به‌صورت توأمان در فعالیت‌های پژوهشی او شکل بگیرد. تمرکز اصلی آقای فراستی در سال‌های بعد بر شناخت ساختار اسناد تاریخی، به‌ویژه فرمان‌ها، رقم‌ها، مهرها، طغراها و عناصر مادی و متنی اسناد دوره قاجاریه بوده است.
او حاصل این تجربیات را در قالب مقالات پژوهشی، تدریس دانشگاهی، برگزاری کارگاه‌های تخصصی و تألیف آثاری در حوزه اسناد تاریخی ارائه کرده است. نگاه آقای فراستی به سندشناسی، نگاهی ساختارمحور و مبتنی بر متن، افزوده‌ها، آرایه‌ها، کاغذ، شیوه ثبت و اصالت سند است؛ نگاهی که سند را نه صرفاً به‌عنوان منبع اطلاعات تاریخی، بلکه به‌مثابه یک پدیده اداری، حقوقی و مادی قابل تحلیل بررسی می‌کند.
سرفصل‌های دوره
در این جلسه، مسیر علمی مدرس از تجربه آرشیوی تا پژوهش دانشگاهی ترسیم شد؛ مسیری که از سازماندهی اسناد آغاز شد، به مطالعه مهر و حکاکی رسید و در نهایت به بازنگری و گسترش استانداردهای توصیف اسناد انجامید. این مسیر، چارچوب کلی نگاه دوره سندشناسی را شکل می‌دهد.
در این جلسه، با مرور تعاریف لغوی، قانونی و تخصصی، مشخص شد که تعریف واحد و مشترکی از سند وجود ندارد. به همین دلیل، واژه سند در کاربردهای تخصصی، بیشتر در قالب ترکیب‌هایی مانند سند حقوقی، تاریخی، اداری یا آرشیوی به کار می‌رود.
در این جلسه، نشان داده شد که سندشناسی در اروپا از دل بحران هویت قرن هفدهم و با عنوان علم دیپلماتیک شکل گرفت و به‌تدریج به رشته‌ای میان‌رشته‌ای با ابعاد حقوقی، تاریخی و متن‌شناختی تبدیل شد.
در این جلسه، مسیر شکل‌گیری سندشناسی در ایران از محدودیت‌های پیش از انقلاب تا گسترش آرشیوها و آموزش‌های دانشگاهی پس از انقلاب بررسی شد و در پایان، سندشناسی به‌عنوان دانشی نوپا مبتنی بر شناخت نوع و ساختار سند معرفی گردید.
در این جلسه، با معرفی نمونه‌هایی از اسناد تاریخی دوره قاجاریه، تنوع انواع اسناد تفاوت ساختارها و نقش عناصر تکمیلی مانند مهر، خط، و ظَهر سند در شناسایی و ثبت اسناد تاریخی نشان داده شد.
در این جلسه، فرمان‌های دوره قاجاریه ازمنظر سندشناسی و ساختارشناسـی بررسی شدند. اجزای متن، افزوده‌ها، طغرا، مهر، تاریخ، نوع خط، کاغذ و آرایه‌ها به‌عنوان عناصر اصلی تحلیل معرفی شدند و مبنای فنی و محتوایی شناخت این اسناد تشریح گردید.
در این جلسه، ساختار رقم‌های دوره قاجاریه از نظر متن،افزوده‌ها طغرا، مهر، خط، کاغذ، آرایه‌ها و شیوه فهرست‌نویسی بررسی شد و تفاوت‌ها و شباهت‌های آن‌ها با فرمان‌های شاه به‌صورت دقیق تشریح گردید.
این جلسه به بررسی تخصصی سند «رقم» در دوره قاجار اختصاص داشت. مدرس ساختار این اسناد را تحلیل کرد، ارکان سه‌گانه متن اصلی را شکافت و سپس افزوده‌های سند مانند تسمیه، طغرا و توشیح را مطالعه نمود. در نهایت، ویژگی‌های مهرهای شاهزادگان، اشکال هندسی، متون حکاکی‌شده و رنگ جوهر را تشریح شد.
در این جلسه، اجزای رقم در دوره قاجاریه شامل متن، مهر، توشیح، تذهیب و کاغذ بررسی می‌شود و تأکید می‌گردد که در سندشناسی باید به نوع کاغذ، رنگ آن و ایرانی یا غیرایرانی بودنش برای تشخیص اصالت سند توجه ویژه داشت.
فرمان با سه رکن متنی تنظیم می‌شود، افزوده‌هایی مانند تسمیه و طغرا بر آن قرار می‌گیرد و سپس در دفاتر دیوانی ثبت می‌شود. این فرایند، هم اصالت سند را تثبیت می‌کند و هم امکان توصیف و بهره‌برداری آرشیوی از آن را فراهم می‌آورد.
در این جلسه ساختار خط فرمان‌ها، اجزای مهرهای دستی، کاربرد سربرگ و برچسب، ویژگی‌های جوهر و شکل مهر و همچنین مهرهای صدراعظم‌ها در ظهر فرمان‌ها بررسی شد و به بررسی مجموعه این عناصر به عنوان شاخص‌های مهم در سنجش اصالت و اعتبار فرمان‌های دوره قاجاریه پرداخته شد.
در این جلسه ساختار مهرهای صدراعظم‌های قاجاریه، تحول عناوین، استمرار واژه صدراعظم، ویژگی‌های خط و جوهر مهرها و نقش کاغذ و تذهیب در تحلیل فرمان‌ها بررسی شد و اهمیت هر یک در تشخیص اصالت و سندشناسی فرمان‌های دوره قاجاریه تبیین گردید.
نقد و بررسی‌ها
هنوز بررسی‌ای ثبت نشده است.