هنر نقاشی روی سفال و سرامیک، یکی از اصیل‌ترین و چشم‌نوازترین شاخه‌های هنرهای سنتی ایران است که ریشه در تاریخ کهن این مرز و بوم دارد. دوره جامع آموزش نقاشی روی سفال (با محوریت تکنیک‌های کاشی هفت‌رنگ)، یک مسیر آموزشی کامل و گام‌به‌گام است که با تدریس استاد محبوبه کمالی‌نژاد، علاقه‌مندان را از نقطه صفر تا مرحله خلق و پخت یک اثر هنری بی‌نقص همراهی می‌کند. این دوره به گونه‌ای طراحی شده است که هم برای مبتدیان بدون پیش‌زمینه هنری و هم برای هنرجویانی که قصد ارتقای مهارت‌های خود را دارند، بسیار کاربردی و الهام‌بخش باشد.
در این دوره آموزشی، هنرجویان در ابتدا با مبانی پایه‌ای و ابزارهای مورد نیاز آشنا می‌شوند. شناخت انواع خشت‌های سفالی، آشنایی با رنگ‌ها و لعاب‌های سنتی و صنعتی، و نحوه آماده‌سازی سطح کار، از جمله مباحثی است که در جلسات نخست به تفصیل مورد بررسی قرار می‌گیرد. پس از آن، هنرجویان وارد مرحله جذاب طراحی و انتقال نقوش می‌شوند؛ جایی که یاد می‌گیرند چگونه طرح‌های اصیل ایرانی مانند اسلیمی‌ها و ختایی‌ها را با دقت و ظرافت بر روی سطح سفال پیاده‌سازی کنند.
یکی از مهم‌ترین و کلیدی‌ترین بخش‌های این دوره، آموزش تکنیک «قلم‌گیری» است. هنرجویان می‌آموزند که چگونه با استفاده از قلم‌موهای مخصوص و رنگ‌های سیاه قلم، خطوط محیطی طرح‌ها را با ضخامتی یکنواخت و بدون لرزش دست ترسیم کنند. این مهارت نیازمند تمرین و شناخت دقیق غلظت مواد است که با راهنمایی‌های استاد به خوبی منتقل می‌شود.
در ادامه، مبحث گسترده و جذاب «لعاب‌گذاری» آموزش داده می‌شود. هنرجویان با فرمولاسیون لعاب‌ها، نحوه استفاده از روان‌کننده‌هایی مانند کتیرا، و تکنیک‌های رنگ‌آمیزی روی کار (از جمله ایجاد هارمونی میان رنگ‌های فیروزه‌ای، لاجوردی و سایر رنگ‌های اصیل) آشنا می‌شوند. همچنین نحوه اصلاح اشتباهات در حین کار و تفاوت تکنیک‌های زیررنگی و روی‌رنگی به طور کامل تشریح می‌گردد.
پایان‌بخش این دوره جامع، آشنایی با فرآیند «پخت در کوره» است. هنرجویان با انواع کوره‌های سنتی و برقی دیجیتال آشنا شده و نحوه چیدمان صحیح قطعات سفالی بر روی پایه‌ها و صفحات نسوز را فرا می‌گیرند. در این بخش، تأثیر حرارت بر تغییر رنگ لعاب‌ها، نقش موادی همچون سیلیس در ایجاد درخشش، و نحوه تثبیت نهایی اثر بررسی می‌شود. در پایان این دوره، هنرجو قادر خواهد بود با اعتماد به نفس کامل، صفر تا صد مراحل ساخت یک تابلوی کاشی هفت‌رنگ یا ظرف سفالی منقوش را به صورت کاملاً مستقل و حرفه‌ای به انجام برساند.
استاد دوره
محبوبه کمالی‌نژاد
خانم محبوبه کمالی‌نژاد، از هنرمندان و مدرسان برجسته و دغدغه‌مند در عرصه هنرهای سنتی و صنایع‌دستی ایران است که سال‌ها از فعالیت حرفه‌ای خود را به یادگیری، خلق آثار و آموزش هنر اصیل نقاشی روی سفال و سرامیک اختصاص داده است. او دانش‌آموخته رشته صنایع‌دستی است و با تکیه بر دانش آکادمیک و تجربه عملی گسترده، موفق به دریافت مدرک درجه دو هنری از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شده است؛ افتخاری که نشان‌دهنده دانش و مهارت او در مبانی هنری و تکنیک‌های اجرایی این حوزه است.
فعالیت حرفه‌ای خانم کمالی‌نژاد از سال ۱۳۸۲ به‌صورت جدی و متمرکز با حضور در پژوهشکده هنرهای سنتی سازمان میراث فرهنگی آغاز شد. حضور در این نهاد، فرصتی برای او فراهم کرد تا ضمن آشنایی عمیق‌تر با ریشه‌های هنرهای سنتی ایران، به پژوهش و خلق آثار در زمینه سفال و سرامیک بپردازد. او به‌عنوان طراح و نقاش روی سفال، همواره تلاش کرده است پیوندی معنادار میان نقوش اصیل و سنتی ایرانی و نیازها و سلیقه‌های مخاطب امروز برقرار کند.
علاوه بر فعالیت‌های کارگاهی و تولیدی، دغدغه انتقال این هنر اصیل به نسل‌های جدید سبب شد که او از سال ۱۳۹۰ به‌صورت تخصصی وارد عرصه آموزش شود. خانم کمالی‌نژاد با طراحی و تدوین دوره‌های آموزشی ساختاریافته، هنرهای سنتی، به‌ویژه نقاشی روی سفال، را از مفاهیم پایه تا تکنیک‌های پیشرفته به هنرجو آموزش می‌دهد. در دوره‌های آموزشی او، هنرجو نه‌تنها با مهارت‌های عملی همچون قلم‌گیری و لعاب‌گذاری آشنا می‌شود، بلکه درکی عمیق‌تر از مبانی رنگ، فرم و پیشینه این هنر نیز به دست می‌آورد.
صبر، دقت و تسلط خانم کمالی‌نژاد در انتقال مفاهیم آموزشی سبب شده است که به یکی از مدرسان شناخته‌شده این حوزه تبدیل شود و هنرجویان بسیاری با بهره‌گیری از آموزش‌های او، مسیر خود را برای فعالیت مستقل و خلاقانه در این هنر دنبال کنند.
سرفصل‌های دوره
در این جلسه مقدماتی، پیشینه و سوابق علمی و عملی مدرس در زمینه صنایع دستی و هنرهای سنتی به طور کامل معرفی می‌گردد. همچنین، تخصص‌های اصلی در زمینه طراحی و نقاشی روی سفال و سرامیک به همراه سوابق طولانی در امر تدریس پایه‌ای این هنرها برای هنرجویان شرح داده می‌شود.
در این جلسه آموزشی، تعریف دقیقی از هنرهای سنتی و صنایع ظریفه ارائه می‌گردد و روند شکل‌گیری پیوسته آن‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرد. همچنین، چگونگی تکامل ادواری این هنرها، شیوه انتقال آن‌ها از نسلی به نسل دیگر و نقش اقوام مختلف در کامل شدن این میراث هنری به روشنی تبیین می‌شود.
در این جلسه، مبانی طراحی گل‌های ختایی و کاربرد آن‌ها روی بدنه سفال آموزش داده شد. انواع گردش‌های حلزونی، افشان و زنجیره‌ای مورد بررسی قرار گرفت و نحوه ترسیم برگ‌های ساده تشریح گردید. همچنین، روش‌های آرایش بندها با استفاده از دندانه‌ها و پیچک‌ها برای پُرکردن فضاهای خالی ارائه شد.
ساختارشناسی ته‌غنچه‌ها و تکامل آن‌ها از کاسبرگ‌ها نشان‌دهنده مسیر رشد گل در نقوش ختایی است. این ته‌غنچه‌ها که معمولاً از سه پشت‌برگ با ارتفاع‌های متفاوت تشکیل می‌شوند، می‌توانند با ایجاد دندانه‌ها و کنگره‌های ظریف، به سطوح بالاتری از زیبایی رسیده و پیش‌زمینه‌ای برای طراحی گل شاه‌عباسی باشند.
در این جلسه، روش‌های اصولی ترسیم و تزیین انواع گل‌های ختایی شامل پروانه‌ای، پنبه‌ای، شاه‌عباسی، فرفره‌ای، زنبق و سه‌پَر آموزش داده شد. در نهایت، قواعد مربوط به قرینه‌سازی، رعایت تناسبات هندسی با بدنه ی سفال و نحوه پیاده‌سازی این نقوش پیچیده بر روی بندهای اسپیرال به‌دقت مورد بررسی قرار گرفت.
در این جلسه آموزشی، پیشینه و انواع خطوط اسلیمی بررسی می‌شود. همچنین نحوه ترسیم صحیح اسلیمی‌های ساده، دهان اژدری، ماری و نشان‌ها به همراه تکنیک‌های دوبنده کردن، ایجاد بازوها، چنگ‌ها و تزئینات داخلی آن‌ها برای پیاده‌سازی اصولی بر روی بدنه ظروف سفالی و سرامیکی به طور کامل آموزش داده می‌شود.
در این جلسه، چگونگی تلفیق نقوش ختایی و اسلیمی بر روی کاغذ پوستی برای پیاده‌سازی بر روی کاشی خشت بررسی می‌گردد. قواعد رسم بندها، نحوه صحیح جایگذاری گل‌های شاه‌عباسی و ترکیبی، و همچنین اصول حفظ تناسبات و قرینه‌سازی در ظروف سفالی، به منظور تقویت قوه تخیل و خلاقیت هنرجویان، به طور کامل آموزش داده می‌شود.
در این جلسه، شیوه سنتی سوزنی کردن نقوش بر روی کاغذ پوستی جهت انتقال به بدنه سفالی آموزش داده می‌شود. دلایل عدم استفاده از کاغذ کاربن به علت وجود چربی بیان می‌گردد و اصول اجرای این تکنیک بر روی انواع ظروف و همچنین نحوه بازبینی نهایی کار در برابر نور به طور کامل بررسی می‌شود.
در این جلسه، چگونگی انتقال نقوش سوزنی‌شده بر روی خشت سفالین به وسیله گرده زغال آموزش داده می‌شود. سپس، تثبیت خطوط ناپایدار زغالی با استفاده از مداد انجام می‌گیرد و در نهایت، پاک‌سازی سطح کار از ذرات اضافی زغال به واسطه ابزار پوار اعمال می‌گردد تا طرح نهایی آماده شود.
در این جلسه، شیوه صحیح قلم‌گیری و دورگیری نقوش روی خشت سفالی با استفاده از ماده‌ی سیاه‌قلم آموزش داده شد. همچنین، نحوه ترکیب اکسید منگنز با آب و شیره انگور، روش‌های اصلاح خطاهای احتمالی، کنترل فشار دست و تکنیک‌های حفظ ظرافت در طراحی خطوط مورد بررسی قرار گرفت.
در این جلسه، اصول پایه‌ای و تخصصی لعاب‌گذاری بر روی کاشی‌های خشتی آموزش داده شد. نحوه ساخت و آماده‌سازی لعاب‌های هفت‌رنگ با استفاده از کتیرا، روش‌های صحیح در دست گرفتن قلم‌مو، مدیریت ضخامت رنگ‌ها، و همچنین تکنیک‌های اصلاح خطاهای اجرایی پیش از انتقال به کوره بررسی و تشریح گردید.
درخشش خیره‌کننده و جلای ظروف سفالی پس از خروج از کوره، ارتباط مستقیمی با حضور ماده سیلیس در ساختار لعاب دارد. این حرارت همچنین باعث می‌شود تا لایه لعابی به صورت کامل روی بدنه سفالین تثبیت شده و استحکام بالایی پیدا کند تا در برابر لمس و سایش مقاوم باشد.
نقد و بررسی‌ها
هنوز بررسی‌ای ثبت نشده است.