دوره پتهدوزی دارالفنون ملک، مجموعه‌ای است که هنرجو را از مبانی اولیه تا اجرای ترکیب‌بندی کامل در پته‌های سنتی همراهی می‌کند. این دوره با معرفی ابزار، نخ پشمی، پارچه مناسب و روش تشخیص الیاف طبیعی آغاز می‌شود و گام‌به‌گام به سراغ دوخت عناصر اصلی می‌رود.
در جلسات ابتدایی، هنرجو با اصول دوخت گل‌های پایه مانند گل وحشی و گل‌های چندپر آشنا می‌شود و شیوه بدون‌گره‌بودن پتهدوزی را می‌آموزد؛ اصلی که از ویژگی‌های مهم پته‌های کهن است. سپس شکوفه‌ها در مدل‌های متنوع – از دوپر و سپر گرفته تا پنج‌پر با کاسبرگ – آموزش داده می‌شوند و نحوه اتصال آن‌ها به ساقه و شاخه بررسی می‌شود.
در ادامه، دو تکنیک اصلی پرکردن گل‌ها یعنی دوخت افقی و عمودی (ساتن‌دوزی) معرفی می‌شود و منطق انتخاب هرکدام بر اساس قد گلبرگ توضیح داده می‌شود. هنرجو می‌آموزد چگونه بدون ایجاد جمع‌شدگی در پارچه، سطح گلبرگ را پر کند و چگونه هماهنگی رنگ خط‌دوزی و پر‌دوزی را رعایت نماید.
بخش مهمی از دوره به دوخت برگ‌ها اختصاص دارد؛ برگ‌های توخالی و توپر که در پته‌های کهن نقش پرکننده متن را دارند. سپس مفهوم «متن‌دوزی» یا پر کردن زمینه آموزش داده می‌شود؛ جایی که با ساتن‌دوزی مورب، فضاهای خالی میان عناصر اصلی به‌صورت منظم و ظریف پوشانده می‌شود.
در این دوره، علاوه بر آموزش تکنیک‌ها، به اصول ترکیب‌بندی نیز توجه شده است؛ از رعایت تناسب اندازه گل و برگ تا جلوگیری از شلوغی زمینه و حفظ تعادل بصری در کل کار. همچنین نکات اجرایی مهمی مانند عبور نخ از داخل تار و پود برای تمیزی پشت کار، مدیریت طول نخ و شیوه صحیح نشستن هنگام دوخت بیان شده است.
این دوره، هنرجو را با منطق پتهدوزی کهن آشنا می‌کند؛ منطقی که بر ظرافت، نظم، هماهنگی رنگ و پرهیز از اغراق استوار است. در پایان، هنرجو قادر خواهد بود یک ترکیب کامل شامل گل، شکوفه، غنچه، برگ و زمینه را با رعایت اصول سنتی اجرا کند و درکی عمیق‌تر از ساختار پته‌های تاریخی به دست آورد.
استاد دوره
سمیه توفیقی
خانم سمیه توفیقی، مدرس، مؤلف و تولیدکننده حوزه صنایع‌دستی ایران، فعالیت حرفه‌ای خود را بر هنر اصیل پتهدوزی متمرکز کرده است. او با حدود دو دهه سابقه در زمینه آموزش، تولید و اجرای آثار پتهدوزی، همواره به‌صورت هم‌زمان در عرصه‌های آموزش و فعالیت عملی حضور داشته است. این پیوند مستمر میان تجربه اجرایی و آموزش، موجب شده است شیوه تدریس او بر پایه تجربه کارگاهی، شناخت دقیق ساختار سنتی پته و درک عمیق از ظرافت‌های این هنر شکل گیرد.
از جمله افتخارات حرفه‌ای خانم توفیقی می‌توان به دریافت نشان ملی و مهر اصالت از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی اشاره کرد. این نشان‌ها حاصل سال‌ها فعالیت تخصصی، تولید آثار منطبق با معیارهای اصالت و رعایت استانداردهای کیفی در هنر پتهدوزی است و بیانگر پایبندی او به حفظ و ترویج شیوه‌های معتبر و اصیل این هنر کهن ایرانی به شمار می‌رود.
علاوه بر فعالیت‌های اجرایی و آموزشی، خانم توفیقی در حوزه پژوهش و تألیف نیز حضوری فعال دارد. او مؤلف کتاب «رنگ‌شناسی به زبان ساده» است؛ اثری که با هدف تبیین مفاهیم کاربردی رنگ و شیوه بهره‌گیری صحیح از آن در آثار هنری تدوین شده و تلاش می‌کند مباحث تخصصی رنگ را به زبانی روشن و قابل فهم ارائه دهد. این نگاه تخصصی به رنگ، در آموزش‌های پتهدوزی او نیز نمود دارد و به هنرجویان کمک می‌کند تا انتخاب و ترکیب رنگ‌ها را آگاهانه‌تر و هماهنگ‌تر انجام دهند.
بخش مهمی از فعالیت‌های پژوهشی او به مطالعه، بازشناسی و احیای دوخت‌های پته‌های عتیقه و نمونه‌های موزه‌ای اختصاص یافته است. تمرکز بر بررسی آثار تاریخی و استخراج شیوه‌های اصیل دوخت، موجب شده است آموزش‌های ارائه‌شده توسط او بر پایه الگوهای معتبر و سنت‌های کهن پتهدوزی کرمان شکل گیرد. این رویکرد، دوره‌های آموزشی او را فراتر از آموزش صرف مهارت‌های اجرایی قرار می‌دهد و فرصتی برای شناخت عمیق‌تر پیشینه، اصالت و هویت فرهنگی این هنر ارزشمند فراهم می‌آورد.
سرفصل‌های دوره
جلسه اول به معرفی مدرس دوره پتهدوزی، سوابق حرفه‌ای، افتخارات، فعالیت‌های آموزشی و پژوهشی اختصاص دارد و چارچوب ورود به آموزش این هنر سنتی را مشخص می‌کند.
در این بخش، تعریف پته، ریشه واژه آن، زادگاه پتهدوزی، انواع پته بر اساس جنس پارچه، کاربردهای متفاوت آن‌ها و جایگاه اجتماعی پته در گذشته توضیح داده شد و زمینه ورود به آموزش دوخت‌های اصیل فراهم گردید.
در این جلسه، هدف احیای پته‌های کهن، دلایل کمیابی آثار قدیمی، مستندات تاریخی، ریشه‌های پیشاصفوی، ذهنی‌دوزی، اوج پتهدوزی در قاجار، تأثیر رنگ‌های شیمیایی و عوامل افول این هنر بررسی شد.
در این جلسه، نمادهای گیاهی، حیوانی و هندسی پته معرفی شد؛ از درختان و حیوانات تا نقوش خطایی، اسلیمی، بازوبندی و بته جقه. همچنین ساختار کلی طرح پته، بخش‌های اصلی آن و پیوند نمادها با روایت‌های تاریخی و شاهنامه‌ای توضیح داده شد.
در این جلسه، تفاوت پشم و کرک، سیر رنگرزی از چهار رنگ اصلی تا گسترش رنگ‌ها، منشأ رنگ‌های گیاهی و حیوانی، تفاوت رنگرزی گیاهی و شیمیایی و روش تشخیص نخ پشم از پلی‌استر بررسی شد.
در این جلسه، شیوه تشخیص پارچه پشمی طبیعی با روش سوزاندن، آشنایی با شماره‌بندی نخ‌های پشمی، انتخاب نخ متناسب با نوع کار، لزوم تناسب میان نخ، پارچه و سوزن و همچنین میزان ظرافت نخ‌های به‌کاررفته در پته‌های کهن مورد بررسی قرار گرفت.
در این بخش، روش‌های انتقال طرح قدیم و امروز، نقش استادکار و ذهنی‌دوزی توضیح داده شد و دوخت گل وحشی به‌صورت عملی پیش رفت. اصل بدون‌گره بودن پته، شیوه بست‌زدن و اتصال گلبرگ‌ها، اندازه ریز گل در پته کهن، انتخاب رنگ‌های رایج و روش قطع نخ با ردکردن آن در بافت پارچه مرور شد.
در این جلسه، مدل‌های اصلی شکوفه شامل دوپر و سه‌پر، شیوه اجرای زنجیره و بست‌ها، روش قلاب‌کردن برای فرم سه‌پر، دوخت شکوفه پنج پر با کاسبرگ و نکات قرینه‌سازی مرور شد. همچنین دوخت غنچه یا نگینی به صورت مورب آموزش داده شد و تأکید شد شکوفه و غنچه باید به ساقه یا شاخه متصل باشند.
در این جلسه دو روش پر کردن گل‌ها شامل دوخت افقی و عمودی آموزش داده شد، منطق انتخاب هر تکنیک بر اساس قد گلبرگ توضیح داده شد، هماهنگی رنگ خط‌دوزی و پر‌دوزی بررسی شد و نکاتی درباره طول نخ، جلوگیری از جمع‌شدن کار و شیوه صحیح نشستن در پتهدوزی بیان گردید.
در این جلسه انواع برگ‌های توخالی و توپر آموزش داده شد، شیوه پلکانی دوخت برگ و ایجاد نوک تیز با بست توضیح داده شد، نقش اساسی برگ در پرکردن زمینه بررسی شد و اصول ساقه‌دوزی، ترتیب شروع از مرکز و روش اجرای انحنا در کار بیان گردید.
در این جلسه، شیوه پر کردن برگ‌ها با ساتن‌دوزی مورب و استفاده از همین تکنیک برای متن‌دوزی آموزش داده شد، اهمیت تمیزی پشت کار و عبور نخ از بافت پارچه توضیح داده شد و نقش طراحی و انتخاب رنگ در میزان و کیفیت پر کردن زمینه بررسی گردید.
نقد و بررسی‌ها
هنوز بررسی‌ای ثبت نشده است.