دوره آموزشی «سبکشناسی تذهیب»، با تدریس استاد مجید فدائیان و با همکاری موزه ملی ملک، یکی از جامع‌ترین و تخصصی‌ترین دوره‌هایی است که به بررسی عمیق و تحلیلی تاریخ، تطور و ویژگی‌های بصری هنر تذهیب می‌پردازد. این دوره در هفت جلسه مدون، با رویکردی پژوهش‌محور و مبتنی بر مستندات تاریخی، فراتر از آموزش‌های صرفاً تکنیکی، به ریشه‌یابی و شناخت مکاتب گوناگون کتاب‌آرایی در بستر تمدن ایرانی و اسلامی اهتمام ورزیده است.
در این دوره، هنر تذهیب نه به عنوان یک آرایه تزئینیِ مجرد، بلکه به مثابه امتداد شکوهمند فرهنگ و تمدن ایرانی مورد بازخوانی قرار می‌گیرد. مباحث دوره با نگاهی بنیادین به پیوستگی نمادها و نشانه‌های بازمانده از دوران پارتی، ساسانی و مانوی آغاز شده و تداوم آن‌ها را در قرون اولیه اسلامی رهگیری می‌کند. هنرجویان در این مسیر با نقش کلیدی حوزه خراسان بزرگ — شامل مراکز تمدنی مهمی چون بخارا، سمرقند، هرات و غزنه — در شکل‌گیری و قوام هنرهایی نظیر خطوط نسخ و محقق و همچنین تکامل بنیان‌های هنر تذهیب آشنا می‌شوند.
از مهم‌ترین سرفصل‌های این دوره، بررسی تطبیقی و تحلیلی مکاتب درخشان تذهیب از جمله مکاتب سلجوقی، ایلخانی و دوره مملوکی مصر است. هنرجویان با مطالعه نمونه‌های نفیس تاریخی، همچون قرآن‌های پرکار و پرتجمل دوره مملوکی و قرآن سهروردی، به صورت تخصصی با ویژگی‌های بصری هر دوره آشنا می‌گردند. تحلیل آرایه‌هایی نظیر گره‌های درهم‌پیچیده حاشیه‌ای، اسلیمی‌های متراکم، ترنج‌های هندسی و تصویری، کتیبه‌های طلانویس، و کاربرد رنگ‌های خاص مینایی و متالیک نظیر لاجورد و سرنج، بخش قابل توجهی از محتوای این جلسات را به خود اختصاص می‌دهد. همچنین چگونگی بسط هنر ایرانی در سایر جغرافیاها، نظیر تأثیر مهاجرت هنرمندان ایرانی دوره ایلخانی بر شکل‌گیری مکتب تذهیب مملوکی، با دقت نظر تاریخی واکاوی می‌شود.
هدف غایی دوره «سبکشناسی تذهیب»، دستیابی به درکی جامع از چارچوب‌های اصیل هنرهای سنتی و پالایش نگاه هنرجویان از آسیب‌ها و التقاط‌های بصری است. این دوره، فرصتی کم‌نظیر برای پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به هنرهای سنتی است تا با دقایق و ظرایف سبک‌شناختی تذهیب آشنا شده و پیوندهای عمیق این هنر را با هویت و تاریخ هنر ایران‌زمین درک نمایند. این مجموعه آموزشی، گامی استوار در جهت پاسداشت سنت‌های کهن و انتقال بی‌واسطه دانش کتاب‌آرایی ایرانی محسوب می‌شود.
استاد دوره
مجید فداییان
آقای مجید فدائیان از چهره‌های برجسته و شناخته‌شده عرصه هنرهای سنتی ایران است که با پشتوانه بیش از چهار دهه فعالیت مستمر هنری و پژوهشی، نقشی ارزنده در پاسداشت و ترویج هنر اصیل ایرانی ایفا کرده است. وی دارنده گواهینامه درجه یک هنری در دو رشته نگارگری و تذهیب است و مسیر پربار هنری خود را با بهره‌گیری از محضر استادان نامداری همچون مرحوم بیوک احمری، مرحوم خرمی‌نژاد و مرحوم صالحی پیموده است.
تسلط و تبحر او به یک شاخه هنری محدود نمی‌شود و گستره‌ای از هنرهای اصیل ایرانی، از جمله تذهیب، نگارگری، گل و مرغ، نقاشی، عکاسی حرفه‌ای از آثار هنری و نیز تألیف آثار تخصصی را در بر می‌گیرد.
یکی از سوابق درخشان و ماندگار آقای فدائیان، مدیریت هنری مجموعه نفیس «شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی» است که بیانگر جایگاه رفیع او در شناخت، مستندسازی و معرفی گنجینه‌های هنر اسلامی و ایرانی است. رویکرد بنیادین وی در تمام این سال‌ها بر حفظ چارچوب‌های سنتی و اصالت‌های بصری هنر ایران استوار بوده است. او همواره دغدغه صیانت از این میراث کهن را داشته و کوشیده است با رویکردی پژوهش‌محور، هنرهای سنتی را از آسیب‌ها و تحریفات سال‌های اخیر مصون نگه دارد.
حاصل این نگاه متعهدانه، افزون بر خلق آثار ارزشمند و ماندگار، تربیت هنرجویان بسیاری است که امروز خود از رهروان این مسیر هنری به شمار می‌آیند. همکاری مستمر و ثمربخش وی با نهادهای فرهنگی معتبری چون موزه ملی ملک، فرصتی مغتنم برای انتقال این دانش و تجربه گران‌بها به نسل‌های جدید فراهم کرده است.
آقای فدائیان با تلفیق کم‌نظیر مهارت عملی و تعمق پژوهشی، در جایگاه یک هنرمند و پاسدار سنت‌های بصری ایران، زمینه‌ساز درکی عمیق، دقیق و اصولی از ظرایف هنر تذهیب در این دوره آموزشی خواهد بود.
سرفصل‌های دوره
در این جلسه، استاد از پیشینه حرفه‌ای و پژوهشی خود در زمینه هنرهای سنتی، تذهیب و نگارگری صحبت کردند. همچنین به فعالیت‌های مرتبط ایشان در آستان قدس، کسب گواهینامه درجه یک هنری و بهره‌گیری از اساتید برجسته اشاره شد. در نهایت، رویکرد اساسی در حفظ سنت‌ها و تداوم همکاری با موزه ملک بیان گردید.
در این جلسه، پیشینه نقوش تصویری تذهیب در ادوار تاریخی بررسی شد. همچنین نقدهای وارد بر دیدگاه‌های عامیانه و غربی درباره تاریخ هنر تبیین گردید. در ادامه، بر اهمیت منابع پیش از اسلام تأکید شد و پدیده پیوستگی تاریخی هنر ایرانی و تأثیر شرایط اجتماعی بر تکامل نقوش مورد واکاوی قرار گرفت.
در این جلسه، آرایه‌های هنری پیش از اسلام و تأثیر دوره‌های پارتی، ساسانی و مانوی بر تذهیب بررسی شد. همچنین، ریشه نقوشی مانند اسلیمی و آکانتوس ارزیابی گردید. در ادامه، تداوم نمادهای باستانی پس از ورود اسلام تحلیل شد و چگونگی تلفیق آرایه‌های گیاهی و هندسی با خطوط کوفی تبیین گشت.
در این جلسه، ارتباط ناگسستنی هنر تذهیب با خوشنویسی بررسی شد. همچنین دیدگاه‌های نادرست غربی پیرامون سیر تکاملی خطوط شش‌گانه مورد نقد قرار گرفت و بر هم‌زمانی پیدایش خطوط تأکید شد. در ادامه، تحولات آرایه‌های قرآنی، تکوین نشانه‌گذاری‌ها، طراحی سرسوره‌ها و نقش آن‌ها در تسهیل قرائت کلام‌الله مجید تحلیل و تبیین گردید.
در این جلسه، تذهیب دوره‌ی سلجوقی با تمرکز بر ویژگی‌های فرمی، فنی، کتیبه‌سازی و پیوند با معماری بررسی شد. همچنین، تحولات تکنولوژیکی نظیر پیدایش کاغذ، تغییرات ساختاری خطوط از کوفی به محقق، جایگاه صفحات تمام‌تذهیب و نقش کلیدی حمایت‌های دولتی در شکوفایی کارگاه‌های سلطنتی به‌دقت مورد تحلیل قرار گرفت.
در این جلسه، تذهیب دوره‌ی ایلخانی و ویژگی‌های منحصربه‌فرد آن بررسی شد. به موضوعاتی چون انتقال مراکز هنری از خراسان به غرب ایران، رواج قطع بزرگ سلطانی و تکامل خط محقق پرداخته شد. همچنین، غلبه اسلیمی‌های پیچیده، ارتباط با نگارگری و رویکرد زیبایی‌شناسانه کاتبان ایرانی به تفصیل مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفت.
در این جلسه، تأثیرپذیری عمیق تذهیب دوره‌ی مملوکی مصر از مکاتب ایرانی بررسی شد و بر ویژگی‌های بصری نظیر تجمل، پُرکاری و استفاده از رنگ‌های مینایی تأکید گردید. همچنین، تداوم مفاهیم و نمادهای تمدن ایرانی در قالب مکاتب مختلف و نقش کلیدی حوزه‌ی خراسان بزرگ در تکامل هنرهای کتاب‌آرایی و خطاطی مورد تبیین قرار گرفت.
نقد و بررسی‌ها
هنوز بررسی‌ای ثبت نشده است.