«دوره قلم‌زنی پیشرفته» ، یک مسیر آموزشی جامع و تخصصی برای هنرجویانی است که پس از فراگیری اصول اولیه، به دنبال تعمیق دانش و ارتقای مهارت‌های خود در این هنر اصیل ایرانی هستند. این دوره با هدف توانمندسازی هنرجویان برای اجرای تکنیک‌های پیچیده و خلق آثاری با هویت هنری مستقل طراحی شده است. فرآیند آموزش از بنیادی‌ترین گام‌های یک کار حرفه‌ای، یعنی آماده‌سازی بستر کار، آغاز می‌شود. مباحثی چون نحوه دقیق مرکزگیری ظروف مدور، اصول پرگارزنی برای ایجاد حاشیه‌های متقارن و اهمیت کادربندی در ساختار کلی اثر، شالوده این دوره را تشکیل می‌دهند.
در ادامه، هنرجویان با روش‌های مختلف پیاده‌سازی طرح روی فلز و تفاوت‌های کاربردی قلم‌های نیم‌بُر و سنبه در سبک‌های گوناگون آشنا می‌شوند. محور اصلی دوره بر آموزش تکنیک‌های پیشرفته‌ای استوار است که وجه تمایز یک هنرمند حرفه‌ای محسوب می‌شوند. سبک‌های «زمینه‌زدن» (که در آن پس‌زمینه طرح بافت‌دار می‌شود) و «زمینه‌عکسی» (که در آن خودِ طرح، بافت می‌پذیرد) به‌تفصیل آموزش داده شده و ظرایف اجرایی هر یک، از جمله نحوه روسازی خطوط، تشریح می‌گردد. همچنین، تکنیک‌های برجسته‌کاری و سایه‌زنی خط به‌عنوان دو سرفصل کلیدی، مورد بررسی عمیق قرار می‌گیرند.
یکی از ویژگی‌های منحصربه‌فرد این دوره، توجه به تمام مراحل کار از صفر تا صد است. پس از اتمام قلم‌زنی، هنرجویان به‌صورت عملی با روش‌های استاندارد جدا کردن فلز از قیر، تکنیک‌های تمیزکاری با حلال‌های مناسب و اصول پرداخت نهایی فلزاتی چون مس، برنج و ورقه‌های قلع‌اندود آشنا می‌شوند. در پایان این دوره، هنرجو نه تنها بر مجموعه‌ای از تکنیک‌های پیشرفته مسلط شده، بلکه درک درستی از انتخاب طرح مناسب، مناسب‌سازی نقوش سنتی برای قلم‌زنی و اصول ارائه حرفه‌ای یک اثر هنری کسب کرده است.
استاد دوره
نیکتا کلالی‌مقدم
سرکار خانم نیکا کلالی‌مقدم، هنرمند و مدرس برجسته حوزه صنایع دستی، با بیست‌وچهار سال سابقه فعالیت مستمر در عرصه هنرهای سنتی، از چهره‌های شناخته‌شده هنر قلم‌زنی روی فلزات به شمار می‌آید. وی مسیر هنری خود را در رشته قلم‌زنی زیر نظر استادان نامداری همچون زنده‌یاد احمد فاستی و سرکار خانم صبا جعفری آغاز کرد و در طول این سال‌ها، با تسلط بر ظرایف این هنر اصیل، آثار فاخر و ارزشمندی را خلق کرده است.
تخصص اصلی وی قلم‌زنی روی فلزات است، اما دامنه فعالیت‌های آموزشی و هنری او گستره وسیعی از هنرهای سنتی، از جمله میناکاری فلز (مینای خانه‌بندی و مینای نقاشی)، کاشی هفت‌رنگ، میناکاری روی سفال، طراحی سنتی و طراحی نقوش گره‌چینی را نیز در بر می‌گیرد. کلالی‌مقدم هم‌اکنون به‌عنوان مدرس دانشگاه ملی مهارت در رشته طلا و جواهر و نیز مدرس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و سازمان فرهنگی هنری شهرداری، به آموزش هنرجویان و علاقه‌مندان مشغول است.
وی دارای مدارک معتبر در زمینه‌های قلم‌زنی، طراحی سنتی و نقوش گره‌چینی است و تاکنون در نمایشگاه‌های متعدد داخلی و خارجی، به‌صورت انفرادی و گروهی، حضوری فعال داشته است. در آثار هنری او، تکنیک‌های متنوعی همچون ریزه‌قلم، برجسته‌کاری و حجم‌سازی بر روی آثاری نظیر قندان و گلدان به چشم می‌خورد. بهره‌گیری از نقوش اصیلی همچون اسلیمی، ختایی، ترنج و سرترنج، گل و مرغ و گره‌چینی، در کنار رویکرد نوآورانه وی در تلفیق هنر قلم‌زنی با دیگر هنرهای سنتی، از جمله مینای خانه‌بندی و سنگ، از ویژگی‌های شاخص آثار او به شمار می‌رود.
وی همواره بر این باور بوده است که فراگیری اصولی طراحی سنتی و نقوش گره‌چینی، پیش‌نیاز ورود به هنرهای کاربردی است؛ زیرا شناخت عمیق این نقوش، پایه و اساس خلق آثار ماندگار در هنر قلم‌زنی را شکل می‌دهد.
سرفصل‌های دوره
در این جلسه، ابتدا نحوه‌ی تعیین مرکز دقیق بشقاب با پرگار آموزش داده شد. سپس، شیوه‌ی تقسیم‌بندی سطح کار به بخش‌های مختلف شامل محدوده زمینه، فضای سادگی و کادر حاشیه توضیح داده شد. در نهایت، تکنیک روسازی و پُررنگ کردن این خطوط با استفاده از قلم‌پرداز و با ضربات کنترل‌شده و یکنواخت، به¬طور کامل تشریح گردید.
در این جلسه، هنر قلم‌زنی به‌عنوان یکی از فنون فلزکاری سنتی تعریف شد. چگونگی پیاده‌سازی طرح بر روی فلز با استفاده از چکش و قلم‌های فولادی بیان گردید. همچنین، بر تمایز این هنر با سبک‌های دیگر مانند حکاکی و کنده‌کاری و نقش کلیدی ایجاد اختلاف سطح در شکل‌گیری نقوش مورد واکاوی قرار گرفت.
در این جلسه، مراحل عملی و گام‌به‌گام اجرای حاشیه گیسو بر روی ظروف فلزی آموزش داده شد. ابتدا تقسیم‌بندی دقیق فواصل با ابزارهایی نظیر پرگار و قلم سُنبه انجام می‌گیرد؛ سپس دایره‌ها با قلم یک‌تو ایجاد شده و خطوط با قلم¬های پرداز و نیم‌بُر تکمیل گردید؛ و در نهایت فضاهای خالی با قلم گُرسوم روسازی شدند.
در این جلسه، سبک‌های مختلف اجرای خط بر روی فلزات معرفی گردید. همچنین تفاوت‌های دو روش اصلی سایه‌زنی و برجسته‌کاری و قلم‌های مورد نیاز هر تکنیک آموزش داده می‌شود. در نهایت نیز مراحل آماده‌سازی اولیه برای اجرای عملی سبک سایه‌زنی با قلم‌های سُنبه و گُرسواد مورد بررسی قرار گرفت.
در این جلسه، به شیوه‌ی صحیح انتقال و پیاده‌سازی طرح خط بر روی سطح فلز پرداخته شد. ابتدا نکات مهم مربوط به چسباندن کاغذ الگو و مزایای باز گذاشتن بخشی از آن توضیح داده شد. سپس، بر اهمیت اجرای دقیق و یکنواخت ضربات قلم‌سُنبه و رعایت قواعد هنر خوشنویسی جهت جلوگیری از مخدوش‌شدن طرح تأکید گردید.
در این جلسه، نحوه اجرای عملی سبک سایه‌زنی بر روی فلز آموزش داده شد. پس از انتقال طرح با قلم‌سُنبه، فضای داخلی خطوط با استفاده از قلم گُرسواد (گُل‌سواد) یا گُرسوم پُر شده و بافتی تیره و فرورفته ایجاد می‌گردد. همچنین بر اهمیت یکنواختی ضربات و تأثیر جنس فلز بر شدت آن‌ها تأکید گشت.
در این جلسه، تکنیک‌ها و مراحل پیاده‌سازی حاشیه شَرفه بر روی فلز آموزش داده شد. ابتدا با بهره‌گیری از قلم‌نیم‌بُر، نیم‌دایره‌های اصلی به‌منظور خلق جلوه شعاع‌های خورشید اجرا گردید. در ادامه، دایره‌های مرکزی و نقوش گل سه‌پر با استفاده از قلم یک‌تو ایجاد شدند و در نهایت، خطوط صاف توسط قلم‌سُنبه تکمیل گشت.
در این بخش، نکات نهایی قلم‌زنی مرور می‌شود. روش‌های پیاده‌سازی طرح، تفاوت کاربرد قلم سنبه و نیم‌بُر در سبک‌های مختلف و تمایز میان سبک زمینه‌زدن و زمینه‌عکسی توضیح داده می‌شود. سپس به مراحل جدا کردن فلز از قیر، تمیزکاری و پرداخت نهایی اشاره می‌گردد و بر اهمیت انتخاب طرح مناسب و اجرای صحیح آن تأکید می‌شود.
نقد و بررسی‌ها
هنوز بررسی‌ای ثبت نشده است.