هنر تذهیب، تجلی‌گاه نظم، زیبایی و عرفان در هنرهای سنتی ایران است که در طول قرون متمادی برای آراستن کتب ارزشمند، به ویژه قرآن کریم و دیوان اشعار، به کار رفته است. دوره آموزش «تذهیب پیشرفته»، یک مسیر یادگیری جامع و تخصصی است که برای ارتقای مهارت‌های هنرجویان از سطح پایه به سطح حرفه‌ای طراحی شده است.
پیش از ورود به جزئیات این دوره، ذکر این نکته ضروری است که برای شرکت در این دوره پیشرفته، گذراندن «دوره تذهیب مقدماتی» الزامی است. دوره مقدماتی طی ۱۱ جلسه جامع توسط همین استاد مجرب تدریس شده است و در آن، تمامی الفبا و پایه‌های اولیه طراحی نقوش، شناخت ابزار و اصول ابتدایی تذهیب به دقت آموزش داده شده است. گذراندن آن دوره ۱۱ جلسه‌ای، به عنوان پیش‌نیاز، آمادگی لازم را برای درک مفاهیم پیچیده‌تر در این دوره فراهم می‌آورد.
دوره تذهیب پیشرفته طی ۱۰ جلسه پربار و کاملاً کاربردی تدوین شده است. در بخش نخست این دوره، هنرجویان با دنیای شگفت‌انگیز و دقیق گره‌چینی‌ها آشنا می‌شوند. آموزش اصولی گره‌های سه‌نقطه‌ای، چهارنقطه‌ای، پنج‌نقطه‌ای، نه‌نقطه‌ای و همچنین اجرای گره در دایره، پایه و اساس هندسی قدرتمندی را برای خلق آثار تذهیب فراهم می‌کند. پس از تسلط بر ساختارهای هندسی، تمرکز دوره به سمت طراحی ساختارهای اصلی در صفحات تذهیب معطوف می‌گردد. آموزش تخصصی طراحی «شمسه» و «کتیبه» با تلفیق هنرمندانه نقوش ختایی و اسلیمی، از مهم‌ترین بخش‌های این دوره است که به هنرجو توانایی کادربندی و طراحی حاشیه‌های کلاسیک را می‌بخشد.
در ادامه، دوره به مباحث کاربردی در کتابت و نسخه‌آرایی می‌پردازد. طراحی نشان و سرنشان، که از ارکان اصلی در تذهیب قرآن و کتب خطی محسوب می‌شوند، با جزئیات کامل تدریس می‌گردد. بخش پایانی دوره به ورود هنرجو به دنیای ظریف تشعیر، قلم‌انداز و حل‌کاری اختصاص دارد. در این جلسات، نحوه تبدیل گل‌های ساده به گل‌های ترکیبی پیچیده (مانند ترکیب شاه‌عباسی و دسته‌های لوتوس) و همچنین طراحی «اسلیمی ابری» که نمادی از رهایی در هنر دوره صفویه است، به طور مفصل آموزش داده می‌شود.
این دوره برای هنرجویانی که قصد دارند به صورت حرفه‌ای وارد بازار کار هنرهای سنتی شوند، در نمایشگاه‌ها شرکت کنند و یا به مرمت و خلق آثار فاخر بپردازند، یک انتخاب بی‌نظیر است. با پایان این دوره ۱۰ جلسه‌ای، هنرجو قادر خواهد بود با اعتماد به نفس کامل، ترکیب‌بندی‌های پیچیده تذهیب و تشعیر را طراحی و اجرا نماید.
استاد دوره
زینب شاهی
خانم زینب شاهی، هنرمند برجسته تذهیب و کتاب‌آرایی، با بیش از ۱۴ سال سابقه فعالیت در این عرصه، هنرجویان را در این دوره همراهی می‌کند. او این هنر را به اصیل‌ترین شکل، یعنی به شیوه سنتی «شاگرد و استادی» آموخته و اکنون با همان رویکرد، دانش و تجربه خود را در اختیار هنرجویان قرار می‌دهد.
یکی از ویژگی‌های الهام‌بخش در مسیر حرفه‌ای خانم شاهی، اثبات این حقیقت است که در هنر تذهیب، داشتن تحصیلات آکادمیک شرط لازم برای موفقیت نیست. او با تکیه بر ممارست، تجربه و مطالعه آزاد نشان داده است که می‌توان به درجات و گواهینامه‌های معتبر هنری دست یافت، در دانشگاه تدریس کرد و آثاری در سطح جهانی خلق نمود. از جمله افتخارات برجسته او، کار بر روی نسخه‌های خطی ارزشمند و خلق مجموعه‌هایی برای موزه ابوظبی است.
خانم شاهی در تدریس خود، همواره بر اهمیت تلاش مستمر، شرکت در جشنواره‌ها و ساختن یک رزومه قوی هنری تأکید دارد. او معتقد است که یادگیری تذهیب نباید به «کپی‌برداری صرف از آثار گذشتگان» محدود شود. اگرچه الگوبرداری در مراحل اولیه آموزش ضروری است، اما هدف نهایی در این دوره، گذر از تقلید و رساندن هنرجو به «خلاقیت فردی و نوآوری» است.
حضور در دوره خانم زینب شاهی، فرصتی برای درک عمیق‌تر هنر تذهیب، آشنایی با اصول و ظرافت‌های آن و پرورش توانایی هنرجو در خلق آثار خلاقانه، صاحب‌سبک و ماندگار است.
سرفصل‌های دوره
در این جلسه، اصول اولیه و پایه‌ای گره‌چینی در هنر تذهیب مورد بررسی قرار گرفت و مراحل دقیق رسم گره‌های سه‌نقطه‌ای، چهارنقطه‌ای و پنج‌نقطه‌ای آموزش داده شد. هنرجویان یاد می‌گیرند که چگونه با استفاده از الگوهای نقطه‌گذاری و تکنیک زیر و رو کردن خطوط، بافت‌های پیچیده‌تری را برای کادرهای تذهیب خلق کنند
در این جلسه، روش‌های دقیق نقطه‌گذاری با خط‌کش بررسی گردید و نحوه رسم مدل‌های متنوع گره‌های چهارنقطه‌ای و پنج‌نقطه‌ای آموزش داده شد. هنرجویان یاد می‌گیرند که چگونه با تکیه بر پایه گره سه‌نقطه‌ای و استفاده از تکنیک‌های اتصال خطوط، پیچش‌های منظم و ساختارهای زیبایی را خلق کنند.
در این جلسه، به‌صورت تخصصی آموزش رسم انواع گره‌های هفت‌نقطه‌ای پرداخته شد. هنرجویان ضمن آشنایی با الگوهای پایه و مربع‌دار، شیوه‌های صحیح حذف نقطه‌های اضافی مورد تأکید قرار گرفت تا از شلوغی طرح جلوگیری شود و در نهایت با ایجاد پیچش‌های منظم، به ترکیب‌بندی‌های چشم‌نواز و حرفه‌ای در هنر تذهیب دست یابند.
در این جلسه، مراحل کامل ترسیم گره نه‌نقطه‌ای بر روی خطوط صاف و موازی آموزش داده شد. همچنین برای جلسات آینده مقدمه‌چینی می‌شود و تأکید می‌گردد که برای رسم دقیق گره‌ها در ساختارهای دایره‌ای، به جای استفاده از خط‌کش، از ابزار نقاله برای تعیین فواصل استفاده خواهد شد.
در این جلسه، چگونگی رسم گره‌چینی در دایره با تمرکز بر استفاده از درجات نقاله آموزش داده شد. همچنین اصول تغییر فواصل نقاط از مرکز به سمت بیرون تشریح شد و این نکته مهم مورد تأکید قرار گرفت که با رعایت این قواعد کلیدی در گره‌های سه‌نقطه‌ای و پنج‌نقطه‌ای، ساختارهای هندسی بسیار مرتبی در قالب‌های مدور با موفقیت ترسیم می‌شوند.
در این جلسه آموختیم که برای چرخاندن گره در کنج قاب‌های مربع و مستطیل، زاویه چهل‌و‌پنج درجه مبنای اصلی انتقال نقش است. نقاط سازنده گره باید متناسب با این محور انتخاب شوند تا مسیر از یک ضلع به ضلع دیگر بدون شکست ادامه پیدا کند. این اصل در گره‌های سه، چهار، پنج و هفت‌نقطه‌ای نیز برقرار است و تفاوت در ساختار گره، منطق کنج را تغییر نمی‌دهد.
در این جلسه، مراحل طراحی ذهنی واگیره شمسه با زوایای مشخص آموزش داده می‌شود. نشان داده می‌شود که چگونه با ترسیم هندسی دقیق، تلفیق اسپیرال‌های اسلیمی و چرخه‌های خطایی، و اجرای تکنیک‌های کادربندی و دوبنده کردن خطوط، یک ترکیب‌بندی منسجم از تزئینات پیچیده در قالب شمسه با موفقیت خلق می‌گردد.
در این جلسه، چگونگی طراحی یک چهارم یک کتیبه با تلفیق نقوش خطایی و اسلیمی آموزش داده شد. مراحل ترسیم کادر هندسی، ایجاد لچک‌ها، دوبنده کردن خطوط و جایگذاری عناصر تزیینی مانند گل‌ها مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت، فضایی مجزا جهت قرارگیری متون خوشنویسی در مرکز طرح تعبیه گردید.
در این جلسه، روند کامل و بداهه طراحی یک سرنشان مبتدی با استفاده از پرگار آموزش داده شد. مراحل ایجاد کادر دایره‌ای، تفکیک فضا جهت نگارش خط، پُرکردن پیرامون با عناصر خطایی و اسلیمی و در نهایت دوبنده کردن خطوط و تکمیل جزئیات تشریح گردید.
در این جلسه، اصول طراحی گل‌های ترکیبی، مفاهیم پایه‌ای تشعیر و حل‌کاری و همچنین نحوه تبدیل گل‌های شاه‌عباسی ساده به فرم‌های تزیینی آموزش داده شد. با تمرین مستمر در رسم دسته‌های لوتوس، تزیین گلبرگ‌ها و ترکیب نقوش در دل یکدیگر، مهارت‌های لازم برای اجرای پایه‌های طراحی حل‌کاری کسب می‌گردد.
در این جلسه، اصول و مبانی طراحی اسلیمی ابری، از مرحله ترسیم اسکیس اولیه تا اعمال تزیینات پیچیده آموزش داده شد. همچنین با اشاره به کاربردهای گسترده این نقوش در دوران صفویه، اهمیت ترکیب آن‌ها با گل‌های حل‌کاری برای ارتقای سطح کیفی و زیبایی‌شناختی آثار تذهیب به‌طور کامل تبیین گردید.
نقد و بررسی‌ها
هنوز بررسی‌ای ثبت نشده است.