«دوره آموزش قلم‌زنی روی فلزات» ، یک مسیر یادگیری جامع و اصولی است که هنرجویان را از مفاهیم پایه‌ای تا تکنیک‌های پیشرفته و پرداخت نهایی اثر همراهی می‌کند. این دوره در پانزده کلاکت آموزشی تدوین شده است و مباحث آن به گونه‌ای طراحی شده‌اند که هنرجو با شناخت کامل از ابزارها، مواد و نقوش، قادر به خلق آثار هنری برجسته و ظریف بر روی فلزات باشد.
در آغاز دوره، اهمیت فراگیری پیش‌نیازهایی همچون طراحی سنتی و نقوش گره‌چینی مورد تأکید قرار می‌گیرد و هنرجویان با انواع سبک‌های قلم‌زنی از جمله ریزه‌قلم، نیمه‌برجسته، برجسته‌کاری و تکنیک زمینه عکسی آشنا می‌شوند. با ورود به بخش عملی، نحوه صحیح در دست گرفتن قلم فولادی و چکش‌های مخصوص (۵۰ تا ۱۵۰ گرمی)، چگونگی کنترل ضربات و هدایت قلم بر روی فلز به طور دقیق آموزش داده می‌شود تا ضمن اجرای صحیح خطوط، فشار فیزیکی صرفاً به مچ دست منتقل شده و از آسیب به کتف و گردن جلوگیری گردد.
یکی از محورهای اصلی این دوره، آموزش مرحله‌به‌مرحله انتقال طرح و پیاده‌سازی آن با استفاده از قلم «نیم‌بُر» است. هنرجویان می‌آموزند که چگونه خطوط اصلی را روی فلز تثبیت کرده و سپس با بهره‌گیری از قلم‌های متنوعی چون «شوته» (گل‌سواد ریز و درشت)، «رسوم»، «پرداز»، «سنبه»، «ناخنی» و «یه‌تو» به دورگیری، ایجاد بافت‌های دانه‌دار در زمینه و روسازی دقیق نقوش بپردازند. در این میان، اجرای تکنیک‌های خاصی مانند «زمینه عکسی» که در آن زمینه اثر، مات و بدون بافت باقی مانده و نقوش اصلی با پرداز و سنبه روسازی و برجسته‌تر می‌شوند، به تفصیل مورد بررسی و تمرین عملی قرار می‌گیرد.
بخش پایانی دوره به مراحل حساس آماده‌سازی، جلابخشی و تثبیت اثر اختصاص دارد. هنرجویان به صورت عملی با نحوه قیرگیری فلز و روش‌های اصولی جداسازی کار از قیر (با حرارت دادن یا شکستن) و پاک‌سازی آن با حلال‌هایی نظیر تینر فوری آشنا می‌شوند. همچنین، شیوه‌های مختلف پرداخت فلز از روش‌های سنتی (مانند استفاده از اسید و تیزاب سلطانی) تا روش‌های مدرن و کارگاهی (مانند استفاده از کرم جلاسنج) آموزش داده می‌شود. در نهایت، مرحله جذاب «دوده زدن» با ترکیب دوده و روغن جلا برای ایجاد سایه‌روشن، کنتراست و جلوه بصری نهایی اثر تدریس می‌گردد. در تمام طول این دوره، رعایت اصول ایمنی از جمله تهویه مناسب، دسترسی به آب سرد هنگام کار با قیر داغ، و استفاده ایمن از ابزارهای حرارتی، به عنوان یک اصل اساسی به هنرجویان تأکید می‌شود.
استاد دوره
نیکتا کلالی‌مقدم
خانم نیکا کلالی‌مقدم، هنرمند و مدرس حوزه صنایع‌دستی، با بیست‌وچهار سال سابقه فعالیت مستمر در عرصه هنرهای سنتی، از چهره‌های شناخته‌شده هنر قلم‌زنی روی فلزات به شمار می‌آید. او مسیر هنری خود را در رشته قلم‌زنی زیر نظر هنرمندانی همچون زنده‌یاد احمد فاستی و خانم صبا جعفری آغاز کرد و در طول این سال‌ها، با تسلط بر ظرایف این هنر اصیل، آثار فاخر و ارزشمندی خلق کرده است.
تخصص اصلی خانم کلالی‌مقدم قلم‌زنی روی فلزات است، اما دامنه فعالیت‌های آموزشی و هنری او گستره وسیعی از هنرهای سنتی، از جمله میناکاری فلز (مینای خانه‌بندی و مینای نقاشی)، کاشی هفت‌رنگ، میناکاری روی سفال، طراحی سنتی و طراحی نقوش گره‌چینی را نیز در بر می‌گیرد. او هم‌اکنون به‌عنوان مدرس در دانشگاه ملی مهارت در رشته طلا و جواهر و نیز در سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری و سازمان فرهنگی هنری شهرداری، به آموزش هنرجویان و علاقه‌مندان مشغول است.
او دارای مدارک معتبر در زمینه‌های قلم‌زنی، طراحی سنتی و نقوش گره‌چینی است و تاکنون در نمایشگاه‌های متعدد داخلی و خارجی، به‌صورت انفرادی و گروهی، حضوری فعال داشته است. در آثار هنری او، تکنیک‌های متنوعی همچون ریزه‌قلم، برجسته‌کاری و حجم‌سازی بر روی آثاری نظیر قندان و گلدان به چشم می‌خورد. بهره‌گیری از نقوش اصیلی همچون اسلیمی، ختایی، ترنج و سرترنج، گل و مرغ و گره‌چینی، در کنار رویکرد نوآورانه او در تلفیق هنر قلم‌زنی با دیگر هنرهای سنتی، از جمله مینای خانه‌بندی و سنگ، از ویژگی‌های شاخص آثار او به شمار می‌رود.
خانم کلالی‌مقدم بر این باور است که فراگیری اصولی طراحی سنتی و نقوش گره‌چینی، پیش‌نیاز ورود به هنرهای کاربردی است؛ زیرا شناخت عمیق این نقوش، بنیان خلق آثار ماندگار و اصیل در هنر قلم‌زنی را شکل می‌دهد.
سرفصل‌های دوره
در این جلسه، سوابق هنری و تخصص‌های استاد در زمینه قلم‌زنی، میناکاری و طراحی سنتی معرفی گردید. آثار تلفیقی او که ترکیبی از تکنیک‌های ریزقلم، برجسته‌کاری و مینای خانه‌بندی است، به نمایش گذاشته شد. بر اهمیت بنیادین طراحی سنتی و نقوش گره‌چینی به‌عنوان پیش‌نیاز اصلی برای خلق آثار هنری در رشته‌های مختلف مورد تأکید قرار گرفت.
در این جلسه، هنر قلم‌زنی به عنوان یکی از فنون فلزکاری سنتی تعریف می‌شود. چگونگی پیاده‌سازی طرح بر روی فلز با استفاده از چکش و قلم‌های فولادی شرح داده می‌شود. همچنین، بر تمایز این هنر با سبک‌های دیگر مانند حکاکی و کنده‌کاری، و نقش کلیدی ایجاد اختلاف سطح در شکل‌گیری نقوش تأکید می‌گردد.
در این جلسه، ابزارهای هنر قلم‌زنی به دو دسته اصلی و جانبی تقسیم‌بندی می‌شوند. دوازده قلم اصلی سبک ریزه‌قلم، از جمله نیم‌بر، پرداز، شته و سنبه، همراه با کاربردشان معرفی گردید. همچنین، تمایز قلم‌ها بر اساس شکل و بافت سر آن‌ها و نقش هر یک در اجرای طرح، دورگیری و زمینه‌سازی تبیین شد.
در این جلسه، انواع گوناگون سبک‌های قلم‌زنی از جمله ریزه‌قلم، نیمه‌برجسته، برجسته‌کاری و مشبک بررسی شد. همچنین، قلم‌های تخصصی مرتبط با هر تکنیک مانند قلم گُرسوم، تیزبُر و کف‌تخت به‌طور دقیق معرفی گردید. در نهایت نیز، شیوه‌های اجرای سایه‌زنی، زمینه عکسی، حجم‌سازی ظروف و تکنیک‌های پیاده‌سازی خوشنویسی بر روی فلز شرح داده شد.
در این جلسه، نحوه ساخت زیرکار فلز با استفاده از ترکیب قیر و گچ ارائه گردید. به ضرورت این کار برای جلوگیری از دفورمه‌شدنِ فلز اشاره شد و نسبت ترکیب مواد (سه واحد گچ به یک واحد قیر) تأکید شد. همچنین، نکات مهمی چون آماده‌سازی و علامت‌گذاری فلز پیش از قیرگیری و شرایط نگهداری در هوای سرد مورد بررسی قرار گرفت.
در این جلسه، شیوه‌های متنوع انتقال طرح بر روی فلز در هنر قلم‌زنی آموزش داده شد. از روش‌های طراحی بداهه و استفاده از کاربن تا تکنیک‌های پیشرفته با قلم نیم‌بُر بررسی گردید. همچنین بر اهمیت سازگاری الگوها با نقوش سنتی و روش‌های تثبیت خطوط پیش از آغاز قلم‌زنی مورد تأکید قرار گرفت.
در این جلسه، شیوه صحیح در دست گرفتن قلم و چکش آموزش داده شد. بر نحوه مهار قلم با انگشتان و عدم فشردن آن بر فلز مورد تأکید قرار گرفت. همچنین، به اهمیت هم‌راستایی مقطع دایره‌ای قلم با مرکز چکش و تمرکز نیروی ضربه بر مچ دست برای جلوگیری از خستگی اشاره شد.
در این جلسه، مراحل عملی پیاده‌سازی طرح روی فلز نمایش داده شد. بر نقش کلیدی قلم «نیم‌بُر» به‌عنوان ابزار اصلی انتقال طرح مورد تأکید قرار گرفت. اهمیت آشنایی با طراحی سنتی برای اجرای بداهه توضیح داده شده و تکنیک صحیح اجرای ضربه و هدایت قلم برای ایجاد خطوط دقیق، تدریس گردید.
در این جلسه، شیوه‌ی صحیح دورگیری خطوط با استفاده از قلم‌های شُته و گُل‌سواد آموزش داده شد. کاربرد قلم گُرسوم در بافت‌سازی و ایجاد سایه‌روشن به جای رنگ در هنر قلم‌زنی تشریح گردید. همچنین، بر اهمیت تفکیک طرح از زمینه و نحوه دوده دادن برای نمایان شدن نقوش و برجستگی‌ها تأکید شد.
در این جلسه، تکنیک‌های روسازی و بافت‌سازی با استفاده از قلم‌های متنوعی نظیر گُرسوم، پرداز، یک‌تو، ناخنی و سُنبه آموزش داده شد. نحوه ایجاد هاشورها، جزئیات نیم‌دایره‌ای و تزیینات ظریف بر روی گلبرگ‌ها تشریح گردید. در پایان نیز روند استفاده از تمامی قلم‌ها مرور شده و طرح برای ورود به مرحله نهاییِ پرداخت آماده می‌شود.
در این جلسه، تکنیک «زمینه عکسی» و تفاوت آن با سبک ریزه‌قلم آموزش داده شد. نحوه پررنگ‌سازی خطوط مرزی با قلم پرداز و اجرای بداهه نقوش سنتی بر روی فلز بیان گردید. همچنین، کاربرد ترکیبی قلم‌های متنوعی چون نیم‌بُر، یک‌تو و ناخنی برای پیاده‌سازی دقیق و سریع طرح‌ها مورد بررسی قرار گرفت.
در این جلسه، روش روسازی نقوش با قلم‌های متنوع در تکنیک زمینه عکسی آموزش داده شد. ابتدا با قلم سُنبه، بافت‌های حلزونی در کنار خطوط اصلی ایجاد گردید. سپس با قلم پرداز، جزئیاتی مانند رگ‌برگ و هاشور به طرح افزوده شد. در نهایت، با قلم شُته، لبه‌های داخلی نقوش دورگیری گشت و تضاد بصری با زمینه ساده ایجاد شد.
در این جلسه، نحوه تکمیل روسازی و بافت‌زنی زمینه پرداخته شد. سپس، فرایند جداسازی اثر از قیر و روش‌های تمیزکاریِ سطح فلز با حلال‌ها مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه، تکنیک‌های پرداخت با روش‌های نوین مانند کرم جلاسنج معرفی شد و در پایان، چگونگیِ دوده‌زدنِ نهایی برای ایجاد کنتراست و جلوه بصری اثر آموزش داده شد.
در این جلسه، نکات ایمنی کلیدی در فرایند قلم‌زنی تشریح شد. ابتدا به الزامات ایمنی در مرحله‌ی قیرگیری، از جمله تهویه‌ی مناسب و شیوه‌ی برخورد با سوختگی احتمالی، موردِ واکاوی قرار گرفت. سپس، موارد ایمنی حین پرداخت با اسید و روش‌های جایگزین آن برشمرده شد و در پایان، ملاحظات مربوط به خشک‌کردن و تثبیت نهایی اثر توضیح داده شد.
نقد و بررسی‌ها
هنوز بررسی‌ای ثبت نشده است.